Traiter de l’amour / Over de liefde

Par Elke de Rijcke
(Nederlands onderaan)

1(c)karim abraheemPour ma contribution à Passages / Chez les Soufis, projet mené dans le cadre du Collectif de poètes bruxellois avec mes compagnons de route Taha Adnan et Ramón Neto, je suis partie de Traité de l’Amour du maître soufi Ibn-Arabî (1165-1240). Il y a quelques années déjà, j’avais fait une lecture détaillée de Traité de l’Amour et avais été saisie par ses descriptions précises des différents aspects de l’amour et de leur pertinence inchangée. J’étais convaincue qu’il fallait intégrer une telle matière dans mon travail. Un des sujets majeurs de la littérature, l’amour se révèle cependant beaucoup plus difficilement saisissable dans des textes de réflexion. Traité de l’amour d’Ibn-Arabî est dans ce sens-là une exception, c’est une perle ciselée et roulée dans l’éternité. La compréhension d’Arabî des différents aspects de l’amour (articulés à travers des chapitres délicieux tels que « De l’amour divin », « De l’amour spirituel » et « De l’amour naturel »   ̶  les 3 chapitres dont je pars pour mes poèmes et qui en portent le titre   ̶  , ou encore,  « Les effets de l’amour », « Les sophismes sur l’amour » ou « Des désignations de l’amant » ) est d’une rare intelligence et touche à des vérités sur un sujet particulièrement multiforme et indéfinissable.

Proche d’Ibn-Arabî, je propose un ensemble de poèmes intitulé TRAITER DE L’AMOUR. Il s’agit d’un court recueil où j’exprime ma vision actuelle sur le corps, l’esprit et l’âme, notions discutées et déclinées dans mon travail poétique. Mais à la différence d’Arabî, je ne pars pas de « l’amour divin » et ne termine pas par « l’amour naturel » (corporel) ; mes poèmes partent de « l’amour spirituel », poursuivent avec « l’amour naturel » et clôturent par « l’amour divin ».

1.

DE L’AMOUR SPIRITUEL est la suite la plus longue. Il s’agit pour moi du véritable socle de l’amour, de sa première étape et condition de possibilité. Ce cycle comprend deux volets, dont le premier traite du corps-esprit et le second de la question de l’âme. Dans DE L’AMOUR SPIRITUEL – LE CORPS D’ESPRIT, je capte mon état d’esprit actuel, compris comme métamorphose. Le poème retrace cette métamorphose ̶ le passage d’une division entre corps et esprit à une expérience de réintégration  ̶ , son contexte et ses particularités. Ce sont avant tout les conditions géographiques et climatologiques, un long séjour d’été dans la région de Malaga avec sa lumière magnifique et torride, sa douceur du vent, ses aubes et soirées splendides, qui ont fait que cette métamorphose ait pu s’accomplir.

LE CORPS-D’ESPRIT parle en réalité d’une seconde naissance où émerge un corps devenu esprit (ou un esprit qui agit de manière physique). Cette naissance implique une distanciation de la perception émanant d’un sujet-je. Au lieu de mettre en scène un regard individuel qui projette son point de vue, le texte construit un regard qui laisse affluer des points de vue extérieurs, de sorte que la vision est avant tout la réception d’un extérieur, avec une interposition subjective minimale. Cette vision prolonge les intuitions d’Ibn-Arabî décrites dans son chapitre « De l’amour spirituel » ainsi que ce que les enseignements de Du perdant & de la source lumineuse de Kees Ouwens, traduit récemment (1997 ; La Lettre volée, 2017). Au début de la cinquantaine, j’ai l’impression d’accéder à mon corps-d’esprit (ou mon esprit-de corps), à quelque chose d’indivisible et d’extrêmement sensoriel qui capte tout ce qui se passe à l’extérieur comme à l’intérieur de moi, à sorte de plaque tournante, ma peau le plus souvent, où le physique et le spirituel pénètrent, ressortent, s’échangent, stimulés par le vent, l’eau, le soleil.

Ce premier volet est également animé par une double question. Celle tout d’abord de pouvoir réenvisager une relation amoureuse passée. Or, une fois intégrés les enseignements d’Arabî (plus particulièrement l’indivision entre l’œil et de l’oreille), telle chose n’est plus possible. Ensuite, celle de la recherche (ou non) de l’amant qui pourrait vivre avec moi un tel amour. Cette dernière question se trouve accompagnée d’une prise de conscience que le poète est peut-être son propre amant, dans un amour dont Arabî et Ouwens m’indiquent les lois et la barre.

Dans le second volet de DE L’AMOUR SPIRITUEL, je traite de LA QUESTION DE L’ÂME. Après avoir examiné les rapports entre le corps et l’esprit, je tente de capter ici la nature de ce qu’on pourrait appeler une âme, en l’occurrence la mienne, ainsi que les rapports entre l’âme et l’esprit. La nature de mon âme me parvient dans le poème par le liseron, fleur très présente dans les jardins, haies, potagers et berges bruxellois. Le liseron renvoie aussi à ma première expérience de lecture, celle du Kleine Johannes de Frederik van Eeden, où un jeune garçon discute avec un liseron (Windekind). C’est une plante vivace grimpante qui peut atteindre 2 mètres, à fleurs blanches simples, solitaires et parfumées. La fleur a de nombreuses vertus et est souvent utilisée en herboristerie et en jardinage écologique. Les spécificités du liseron m’ont amené à une réflexion sur mon âme, sur ce que peut être une âme, saisie dans sa nature fougueuse et paradoxale.

Pour penser cette âme, je m’appuie sur certaines qualifications d’Ibn-Arabî qui apparaissent dans mon texte en italiques. L’âme forme avec l’esprit un couple indissociable, aussi indivisible que l’esprit-corps dont j’ai traité dans le premier volet. Tout comme l’esprit, l’âme est matérielle et immatérielle, et tout comme lui, elle doit s’exprimer, se jeter dans l’extérieur. Les deux se nourrissent et se co-déterminent. Elles engendrent toutes les figures possibles, miroitent le multiple et l’un, sont animés d’un souffle qui les dépasse. C’est à travers ce souffle que les amants se détectent. Leur amour  ̶   spirituel avant de devenir physique  ̶  est d’abord ce souffle/cette énergie particulière partagé, tel un baiser de l’esprit qui s’exprime dans le baiser de la parole.

2.

Dans la seconde suite, DE L’AMOUR NATUREL (1 SUR LE CÔTE / 2 SUR TOI / 3 ECARTELEE / 4 INSIDE ME ), je suis partie de quelques phrases d’Ibn-Arabî ainsi que de quatre dessins-peintures de Tracey Emin (The Memory of your Touch, 2017). Ce sont des textes sur le sexe, sans doute les plus érotiques que j’aie écrits. À la différence d’Ibn-Arabî, qui propose une pyramide où l’amour divin prime sur l’amour spirituel et naturel (l’état le plus basique), j’élabore une vision quelque différente quant à la place de l’amour naturel. Pour Arabî il s’agit d’un état animal de l’amour qui vise avant tout le désir comme socle de la relation amoureuse, alors que pour moi l’amour naturel fait suite à l’amour spirituel. Cela implique qu’il me faut d’abord aimer quelqu’un spirituellement, pour vouloir déclencher mon imaginaire sexuel. Dans cette optique, l’amour naturel (corporel, sexuel) concerne plutôt la seconde phase de l’amour (et non la troisième). Il obtient son plein sens lorsqu’il prolonge et accomplit l’amour spirituel. C’est pourquoi l’amour corporel est complexe et dangereux, puisqu’il est lié à l’intensité de l’amour spirituel.

3.

La troisième étape de l’ensemble, DE L’AMOUR DIVIN, s’inspire de trois aspects d’Ibn-Arabî : la question du souffle, la coïncidence de l’œil et de l’oreille comme condition de l’amour, et une phrase ( je suis celui qui boit c/Celui qui est bu) qui a retenu mon attention et se répercute dans les autres cycles. Cette phrase opère dans mon texte comme une clé qui ne mène pas à une serrure, mais confirme le mystère du caractère divin de l’amour (qui dans le texte d’Arabî est lié à la foi en Dieu). Le mystère est voilé, et c’est ainsi que l’être humain le vit dans l’expérience de l’amour, s’il est amour. Malgré des recherches de tout ordre (qui vont d’expérimentations à la frontière de la chimie et de l’intelligence artificielle, tentant de simuler le passage de l’état anorganique à la vie, ou encore, neuro-biologiques, qui essaient d’expliquer la possibilité de l’amour et les expériences mystiques), ni le principe de vie, ni le mystère de l’amour n’ont pu être expliqués jusqu’à présent. On peut cependant constater que certaines personnes, par leur manière d’être, leur activité, leur talent ou leur parole, ont pu se rapprocher du plus haut degré de l’amour qu’Ibn-Arabî appelle l’amour divin.

DE L’AMOUR DIVIN est le cycle le moins élaboré jusqu’à présent. Il s’agit là d’une dimension physique et spirituelle supérieure à laquelle je n’ai eu que peu d’accès dans ma vie. Il est possible que ma vie future m’ouvrira plus à cette dimension, ou pas. L’amour divin n’est pas synonyme d’un état « heureux ». Il renvoie au contraire à un état de félicité et de sagesse, où le physique et le spirituel ne font qu’un, ouvrant ainsi à une conscience étendue qui efface les limites de l’espace-temps. Cette dimension peut être travaillée par le yoga ou la méditation ; mais elle apparaît également dans certaines œuvres artistiques. La poésie est, pour moi, une activité qui explore cette dimension et propose une expérience holistique, réunissant le corps, l’âme et l’esprit, dans une expérience à la fois sublime et éthique où les frontières s’effacent.

BXL / nov 2017 / Elke de Rijcke

*

OVER DE LIEFDE

Voor Passages / Bij de Soefi’s, dat ik samen met Taha Adnan en Ramon Neto uitwerkte in het kader van het Brussels Dichterscollectief, ben ik vertrokken van Reflecties over de liefde van de soefimeester Ibn-Arabî (1165-1240). Toen ik enkele jaren geleden gedetailleerde lectuurnotities maakte bij dit boek, was ik getroffen door de zeer nauwkeurige beschrijvingen van de verschillende aspecten van de liefde en hun nog steeds geldende pertinentie. Ik was er toen al van overtuigd dat ik een dergelijke materie in mijn werk moest opnemen en bevragen. Hoewel de liefde een van de grote onderwerpen is van de literatuur, blijkt ze moeilijk grijpbaar in reflexieve teksten. Reflecties over de liefde van Ibn-Arabî vormt daartoe een uitzondering, het boek is een fijn geslepen parel die de eeuwigheid wordt ingerold. Arabî’s analyse, die wordt uitgewerkt in heerlijke hoofdstukjes (zoals ‘Over de goddelijke liefde’, ‘Over de spirituele liefde’ en ‘Over de natuurlijke liefde’, de drie hoofdstukken waaruit ik vertrek en waarvan ik ook de titel overneem, of verder, ‘De gevolgen van de liefde’, ‘De sofismen over de liefde’, ‘De kenmerken van de minnaar’ enz.), is van een zeldzame intelligentie en brengt heel wat waarheden aan over een bijzonder veelvormig en ongrijpbaar onderwerp.

In het spoor van Arabî stel ik een ensemble gedichten voor met als titel: OVER DE LIEFDE. Het gaat om een kleine bundel waarin ik mijn actuele visie weergeef op lichaam, geest en ziel. In tegenstelling tot Arabî vertrek ik niet van de ‘goddelijke’ liefde en sluit ik niet af met de ‘natuurlijke’ (lichamelijke) liefde, maar ga uit van de ‘spirituele’ liefde, die ik grondig uitwerk, laat volgen door de ‘natuurlijke’ liefde, en afrond met de ‘goddelijke’ liefde.

OVER DE SPIRITUELE LIEFDE is de langste cyclus, want volgens mij de werkelijke sokkel van de liefde, haar eerste etappe en mogelijkheidsvoorwaarde. Het gedicht bestaat uit een tweeluik, waarbij het eerste handelt over de belichaamde geest en het tweede over de ziel. In OVER DE SPIRITUELE LIEFDE- DE BELICHAAMDE GEEST omschrijf ik mijn actuele psychische staat als duur en metamorfose. Het gedicht geeft deze metamorfose weer – de overgang van een opdeling tussen lichaam en geest, naar een ervaring van herintegratie. Het gedicht beschrijft de context en aspecten van deze herintegratie die zich voltrok tijdens de zomer van 2016. Het lijkt in eerste instantie de geografische en klimatologische context te zijn  ̶ een lang zomers verblijf in de regio van Malaga met zijn prachtige verzengende licht, zijn zachte wind, zijn wonderlijke ochtenden en avonden  ̶  die deze metamorfose heeft mogelijk gemaakt.

In werkelijkheid handelt DE BELICHAAMDE GEEST over een tweede geboorte waar het lichaam geest wordt (of de geest op fysieke wijze handelt). Omdat het gedicht zich hiervan bewust is, neemt het afstand van een perceptie die louter terug te leiden valt tot de ik-persoon. In plaats van een blik te schetsen waarbij het individu zijn gezichtspunt projecteert, brengt de tekst een blik tot stand brengen die vooral onthaalt wat buiten ons ligt, met minimaal subjectieve interpositie. Poëticaal zou men dit kunnen duiden als mystieke blik. De blik waaraan ik vorm geef in deze gedichten gaat voort op de mystieke intuïties beschreven in Reflecties over de liefde van Ibn’Arabî, maar ook op wat ik geleerd heb van Kees Ouwens tijdens mijn vertaling van Van de verliezer & de lichtbron (1997; La Lettre volée, 2017). Op dit ogenblik van mijn leven lijk ik voeling te krijgen met een lichaam dat geest is, of een geest die lichaam wordt, met iets dat ondeelbaar en uiterst zintuiglijk is, wat binnen en buiten me gebeurt opvangt, een soort dubbel gelaagde draaischijf, mijn huid in de meeste gevallen, waar het fysieke en spirituele  ̶  aangespoord door wind, water en zon  ̶ , binnendringen, buitenkomen, ingewisseld worden.

Tot slot wordt dit eerste luik ook doorkruist door een dubbele vraag. Ten eerste, of het mogelijk zou zijn een vroegere liefdesrelatie opnieuw op te nemen. Helaas blijkt dit na Arabî’s aanwijzingen (met name de onverdeeldheid tussen oog en oor) niet meer mogelijk. De tweede vraag betreft de zoektocht naar een geliefde (of niet) die een dergelijke relatie zou kunnen aangaan. Deze vraag leidt tot de bewustwording dat de dichter misschien zijn eigen geliefde is, in een liefdesrelatie waarvan Arabî en Ouwens me de wetten kenbaar maken en de lat leggen.

In het tweede luik van DE SPIRITUELE LIEFDE heb ik het over de ziel. Na de relatie tussen lichaam en geest onderzocht te hebben, tracht ik in dit gedicht dieper in te gaan op  wat men een ziel noemt, in dit geval de mijne, alsook op de relatie tussen ziel en geest. Het gedicht schetst mijn zielsgeaardheid aan de hand van een winde, een bloem die vaak voorkomt in Brusselse tuinen, hagen, moestuinen en bermen. De winde verwijst ook naar een van mijn eerste lectuurervaringen, De Kleine Johannes van Frederik van Eeden, waar een jongen met een winde praat (Windekind). De winde is een seizoensgebonden klimplant die tot twee meter hoog kan worden; haar witte bloemblaadjes zijn enkelvoudig, fragiel en geparfumeerd. De bloem heeft heel wat kwaliteiten waarvoor ze in de plantengeneeskunde en het ecologisch tuinieren gebruikt wordt. Aan de hand van de kenmerken van de winde kom ik tot een reflectie over mijn ziel, over wat mijn ziel zou kunnen zijn indien men haar wil grijpen in haar wilde en tegenstrijdige hoedanigheid.

Om de ziel te kunnen denken, ga ik voort op een aantal karaktertrekken die Ibn’Arabî haar toekent. Deze worden in mijn tekst gecursiveerd. De ziel vormt met de geest een onlosmakelijk verbonden koppel, even ondeelbaar als de belichaamde geest die het onderwerp was van het eerste gedicht. Net zoals de geest is de ziel materieel en immaterieel, en moet zij zich uitdrukken, in de buitenwereld gooien. Ziel en geest voeden en bepalen elkaar, hun metamorfosen beïnvloeden elkaar. Zij komen tot uitdrukking via de meest diverse figuren, ze weerspiegelen het veelvoudige en het unieke, en worden begeesterd door een energie die hen overstijgt. Het is via deze bijzondere energie dat geliefden elkaar vinden. Hun liefde – die spiritueel is alvorens lichamelijk te zijn – is in eerste instantie een gedeelde bijzondere energie, een kus van de geest die zich uit in de kus van het woord.

2.

In de tweede cyclus over de natuurlijke liefde (1 ZIJLINGS / 2 OP JE / 3 GEVIERENDEELD / 4 INSIDE ME), ben ik uitgegaan van enkele zinnen van Ibn’Arabî en van vier tekeningen van Tracey Emin die ik recentelijk zag (The Memory of your Touch, 2017). Het zijn teksten over seks, waarschijnlijk de meest erotische die ik tot op vandaag geschreven heb. In tegenstelling tot Ibn-Arabî, die een piramide hanteert waarbij de goddelijke liefde de spirituele en natuurlijke liefde (de laagste trap) overstijgt, draag ik een visie aan die een andere plaats toekent aan de natuurlijke liefde. Voor Arabî verwijst de natuurlijke liefde naar een dierlijke staat, naar begeerte als sokkel van de liefdesrelatie. Maar voor mij ligt de natuurlijke liefde ik het verlengde van de spirituele liefde. Dat betekent dat ik in eerste instantie spiritueel van iemand moet houden voor ik mijn seksuele verbeelding op gang wil brengen. Vanuit dit standpunt betreft de natuurlijke (lichamelijke, seksuele) liefde eerder de twee fase van de liefde (en niet de derde). De lichamelijke liefde verkrijgt haar volle betekenis als zij de spirituele liefde verlengt en vervult. Zij is complex en gevaarlijk, omdat ze afhankelijk is van de intensiteit van de spirituele liefde.

3.

In de derde en laatste etappe, OVER DE GODDELIJKE LIEFDE, ga ik verder op drie aspecten van Arabî: de problematiek van de energie, het samenvallen van oog en oor als voorwaarde van de liefde, en tot slot een zin (ik ben diegene die drinkt d/Diegene die gedronken wordt) die ook weerklinkt in de andere cycli. De zin gedraagt zich in de tekst als een sleutel die weliswaar niet tot een slot leidt, maar het mysterie van de goddelijke liefde (dat in Arabî’s tekst verbonden is met het geloof in God) bevestigt. Het mysterie is versluierd, en het is precies op die wijze dat de mens de liefde ervaart als het liefde is. Ondanks onderzoek van allerlei aard (op de grens van de chemie en de artificiële intelligentie bv., waar men de overgang tracht te simuleren tussen de niet-organische en organische staat, of in de neurobiologie, waar men de mogelijkheid tot liefde en de mystieke ervaring tracht te duiden), kon tot op heden noch het leven, noch het mysterie van de liefde verklaard worden. Maar men is wel in staat om vast te stellen dat sommige mensen, door hun manier van zijn, hun activiteit, hun gave of woord, de hoogste vorm van liefde, die Ibn-Arabî de goddelijke liefde noemt, konden benaderen.

OVER DE GODDELIJKE LIEFDE is de minst uitgewerkte cyclus op dit ogenblik. Het gaat om een fysieke en spirituele dimensie waartoe ik in mijn leven weinig toegang heb gehad. Misschien zal de toekomst me de gelegenheid geven om er meer mee in contact te komen  ̶  of niet. In elk geval is de goddelijke liefde niet hetzelfde als gelukkig zijn. Zij verwijst naar een staat van zaligheid en wijsheid, waar het fysieke en het spirituele één zijn en leiden tot een verruimd bewustzijn zonder tijds- en ruimtegrenzen. Yoga of meditatie kunnen technieken zijn om tot een dergelijke dimensie toe te treden; maar ook kunst. Poëzie is voor mij een activiteit die deze dimensie onderzoekt en een holistische ervaring aanreikt waar lichaam, ziel en geest in een subliem en ethisch kader interageren.

BSSL / nov 2017 / Elke de Rijcke

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s